Οι Συμιακοί σφουγγαράδες και το «κομπιούτερ των Αντικυθήρων»

Φθινόπωρο του 1900. Ένα όψιμο μελτέμι σηκώνει θεόρατα κύματα στο πέρασμα των Κυθήρων. Ο καπετάν Δημήτρης Ελευθερίου (ή «Κοντός»), που γυρίζει πίσω στην πατρίδα του την Σύμη από την Λιβύη, προσπαθεί να κουμαντάρει τα δυο σφουγγαράδικα καΐκια του. Κατορθώνει με κόπο να φουντάρει την «Ευτέρπη» και την «Καλλιόπη» σ’ έναν απάνεμο όρμο των Αντικυθήρων, τα Πινακάκια.

Η φουρτούνα περνάει. Κι ο καπετάν «Κοντός» αποφασίζει να ψάξει στον βυθό για σφουγγάρια. Ο δύτης Ηλίας Σταδιάτης πέφτει στο νερό. Σε λίγο φτάνει ο Ηλίας στο βυθό και…
Έκπληξη…!!!
Ο δύτης βλέπει μπροστά του ένα μικρό παιδί, πιο δίπλα το κεφάλι ενός άντρα, πιο κει το σώμα ενός αλόγου, πιο πέρα χέρια να ξεπετιούνται μέσα από την λάσπη του βυθού. Πιάνει ένα χέρι. Τ’ ανεβάζει στο καΐκι. Έκπληκτοι όλοι το περιεργάζονται. Είναι ένα χάλκινο χέρι. Το χέρι ενός αρχαίου αγάλματος.
Οι Συμιακοί σφουγγαράδες είχαν ανακαλύψει ένα αρχαίο ναυάγιο. Πήραν το χάλκινο χέρι μαζί τους και τράβηξαν για το νησί τους. Ο Συμιακός καθηγητής της Αρχαιολογίας Α. Οικονόμου, πληροφορήθηκε το περιστατικό και κατάφερε να πείσει τους σφουγγαράδες να δείξουν το σημείο που βρήκαν τα αρχαία και να προσπαθήσουν να τα βγάλουν από τον βυθό.
Έτσι άρχισε μια επιχείρηση, που αποτέλεσε την απαρχή της υποβρύχιας αρχαιολογίας παγκοσμίως και η οποία συνιστά μέχρι σήμερα μία επική επιτυχία της ελληνικής αρχαιολογίας και του μικρού τότε κράτους της Παλαιάς Ελλάδος.

Αποστολή στα Κύθηρα
Πρωταγωνιστής αυτής της επικής και πρώτης υποβρύχιας αρχαιολογικής έρευνας ήταν ο τότε υπουργός Παιδείας Σπυρίδων Στάης, που καταγόταν από τα Κύθηρα. Όταν πληροφορήθηκε για τον αρχαιολογικό θησαυρό στον βυθό των Αντικυθήρων, έχοντας και ειδικό ενδιαφέρον αφού εκλεγόταν στα Κύθηρα, δραστηριοποιήθηκε έντονα.
Ενώ συνεχίζονταν οι συζητήσεις με τους Συμιακούς σφουγγαράδες για να πειστούν να βουτήξουν και να βγάλουν τα αρχαία, ο Στάης συνοδευόμενος από τον γραμματέα της Αρχαιολογική Εταιρείας Παναγιώτη Καββαδία (1850-1928) πραγματοποιεί τον Ιούλιο του 1900 ειδική αποστολή στα Αντικύθηρα για να εκτιμήσει την κατάσταση, αν και στις εφημερίδες ανακοινώνεται (05/07/1900) ότι το ταξίδι γίνεται «χάριν αναψυχής και αρχαιολογικών μελετών».

Η ανέλκυση των αρχαίων
Το φθινόπωρο οι Συμιακοί σφουγγαράδες υπογράφουν συμφωνία με τον υπουργό Παιδείας Σπυρίδωνα Στάη για την ανέλκυση των αρχαίων και ορίζεται η αμοιβή τους. Για να βοηθήσει τους Συμιακούς σφουγγαράδες, διατέθηκε το οπλιταγωγό «Μυκάλη» με κυβερνήτη τον ύπαρχο Ανδρέα Σωτηριάδη, που απέπλευσε για τα Αντικύθηρα ρυμουλκώντας τα δύο καΐκια.
Η συνεχής θαλασσοταραχή και οι ξέρες των βραχονησίδων «Θημωνιές» στα ανοιχτά του όρμου της Βλυχάδας δυσχέραιναν το έργο των δυτών, ενώ δεν ήταν δυνατόν να παραμένουν στο βυθό, σε βάθος 60 μέτρων, παραπάνω από πέντε λεπτά.
Μετά από πολυήμερες προσπάθειες και τη συνδρομή ενός ακόμα βοηθητικού πλοίου, που ήρθε από τον Πειραιά, οι σφουγγαράδες έφεραν στην επιφάνεια μαρμάρινα και χάλκινα αγάλματα, πολυάριθμα πήλινα αγγεία και μερικά περίεργα κομμάτια από οξειδωμένο μπρούντζο που έμοιαζαν με σπασμένα γρανάζια. Αλλά οι Συμιακοί είχαν απώλειες. Ενας σφουγγαράς έχασε τη ζωή του και άλλοι δύο τραυματίστηκαν σοβαρά.
Τα «περίεργα κομμάτια από οξειδωμένο μπρούντζο που έμοιαζαν με σπασμένα γρανάζια» ήταν από ένα αρχαίο υπολογιστικό όργανο, γνωστό σήμερα ως «κομπιούτερ των Αντικυθήρων»…
*** Στην φωτογραφία του Konrad Helbig Συμιακοί σφουγγαράδες το 1963

Nikos Nikitidis